NIKIEL – GŁÓWNA PRZYCZYNA ALERGII KONTAKTOWEJ

Powodem alergii kontaktowej u osób nadwrażliwych, jest bezpośrednia styczność z haptenami, czyli substancjami drobnocząsteczkowymi cechującymi się właściwościami antygenowymi. Najczęstszymi haptenami są jony metali [1]. Szczególnie duże znaczenie ma nikiel (Ni), powszechnie spotykany w otoczeniu człowieka. W 1857 roku w USA po raz pierwszy użyto stopu niklu z miedzią do produkcji monet, natomiast czysty nikiel pierwszy raz zastosowano w 1881 roku w szwajcarskich monetach.

Nikiel jest naturalnie występującym pierwiastkiem metalicznym o srebrzysto-białym, lśniącym wyglądzie. Powszechnie występuje w skorupie ziemskiej, jednak nie jest on bezpośrednio dostępny. W czystej postaci występuje w meteorytach, natomiast na kuli ziemskiej dostępny jest w postaci złóż. Bogate rudy niklu występują w 23 krajach na świecie. Najważniejsze z nich to Rosja, Kanada, Australia, Indonezja, Kuba.

Ze względu na swoje właściwości fizyko-chemiczne i mechaniczne ma wszechstronne zastosowanie w różnych dziedzinach przemysłu. Jest bardzo ważnym dodatkiem do produkcji stali nierdzewnej, jego zasoby wykorzystywane są do około 2/3 całkowitej produkcji. Około 20% niklu jest wykorzystywane w wysoko wyspecjalizowanym przemyśle, lotnictwie i militariach. Nikiel wpływa na odporność stali na korozję, co wykorzystywane jest w procesach niklowania i galwanoplastyki. Szczególnie szeroką gamę zastosowań ma w przemyśle elektronicznym (płytki drukowane, obudowa telefonów), motoryzacyjnym (m.in. zderzaki, koła, grille, panele nadwozia, baterie samochodów hybrydowych), komputerowym (m.in. płyty kompaktowe CD), w przedmiotach codziennego użytku, jak monety, baterie, sztućce, niklowane klamki, oprawki okularów, czy biżuteria [2]].

Stal nierdzewna z zawartością niklu wykorzystywana jest również w budownictwie. Architektura zmaga się z wyzwaniem utrzymania ciepła w czasie zimnych miesięcy w roku i utrzymanie stabilnej temperatury podczas gorących dni. Zastosowanie trwałego pokrycia dachowego ze stali nierdzewnej o odpowiedniej powierzchni i połaci dachowych umożliwia lepszą równowagę cieplną. Jest to duża oszczędność w wykorzystaniu materiału, a także energochłonność.

Większość produktów zawierających nikiel mają długie okresy użytkowania. Średnia trwałość to około 25-35 lat, z wieloma dodatkami znacznie dłużej. Produkty zawierające nikiel mogą zapewnić optymalne rozwiązania praktycznych problemów przy niższym całkowitym koszcie i bardziej efektywnym wykorzystaniu zasobów, w tym energii.

Nie ma zamiennika (substytutu) dla niklu, który spełniałby jego właściwości i nie obniżał wydajności, przy jednoczesnym zachowaniu niskich kosztów. Nie jest możliwe zastąpienie czy wyeliminowanie niklu z otoczenia.

Aby zapobiec jego negatywnemu wpływowi na życie człowieka, w 2001 roku weszła w życie Dyrektywa 94/27/EC, zwana Dyrektywą Niklową, mająca na celu ochronę europejskich obywateli przed alergią niklową i zapaleniem skóry. Zgodnie z dyrektywą UE artykuły konsumenckie przeznaczone do bezpośredniego i długotrwałego kontaktu ze skórą nie mogły uwalniać więcej niż 0,5 μg niklu/cm2/ tydzień [3,4]. Niemniej jednak, w zależności od warunków, w których występuje ekspozycja na nikiel, m.in. od rodzaju narażenia, częstotliwości bezpośredniego kontaktu, stanu skóry (np. podrażnienie) oraz stopnia uwrażliwienia, istnieje możliwość reakcji alergicznej poniżej dopuszczalnego limitu. Badania pokazują, że 5% wrażliwej populacji reaguje na dawkę niklu 0,44 mg Ni/cm2, a 10% wrażliwej populacji reaguje na dawkę 1,04 mg Ni/cm2 [6].

Wg Dyrektywy Niklowej, nikiel o numerze CAS 7440-0-20, EINECS 2311114 i jego związki, nie mogą być używane:

(1) w łączeniach kolczyków, które są wprowadzone, tymczasowo lub nie, do przekłutych uszu i innych przekłutych części ciała ludzkiego w czasie gojenia się rany spowodowanej przekłuciem, chyba, że łączenia te nie są jednorodne i zawartość niklu - wyrażona stosunkiem masy niklu do masy całkowitej - jest mniejsza od 0,05%;

(2) w produktach, które mają wejść w bezpośredni i długotrwały kontakt ze skórą, takich jak: kolczyki, naszyjniki, bransoletki i łańcuszki, pierścienie, koperty, bransoletki i zapięcia zegarków, guziki na zatrzaski, sprzączki, zatrzaski, zamki błyskawiczne i metalowe odznaki, o ile wykorzystywane są w odzieży, jeżeli stopień uwalniania się niklu, który uwalnia się z części tych produktów będących w bezpośrednim i długotrwałym kontakcie ze skórą, jest wyższy od 0,5 µg/cm2/tydzień;

(3) w produktach wymienionych w pkt. 2, jeżeli są pokryte materiałem innym niż nikiel, chyba, że pokrycie to nie jest wystarczające dla zapewnienia, aby stopień uwalniania niklu, który wydziela się z części tych produktów będących w bezpośrednim i długotrwałym kontakcie ze skórą, nie przekraczał 0,5 µg/cm2/tydzień, co najmniej w dwuletnim okresie normalnego używania produktu.

Skuteczność Dyrektywy Niklowej została potwierdzona wieloma badaniami [5,8,9,10,11]. Stwierdza się, że zaczęła zmieniać epidemiologię alergii na nikiel w Europie. Należy jednak zwrócić uwagę na lepszą ochronę konsumentów i pracowników, ponieważ alergia na nikiel i zapalenie skóry są wciąż bardzo częste [5].

 

 

 PIŚMIENNICTWO:

[1] Śpiewak R. Alergia kontaktowa – diagnostyka i postępowanie. Alergia Astma Immunologia 2007, 12 (3): 109-126.

[2] https://www.nickelinstitute.org

[3] Śpiewak R., Piętowska J., Nikiel – alergen wyjątkowy. Od struktury atomu do regulacji prawnych. Alergol Immunol. 2006; 3: 58-62.

[4] Annex XVII, Restrictions  on  the  manufacture,  placing  on  the  market  and  use  of  certain dangerous substances, preparations and articles, Official Journal of the European Union, 29.5.2007, L 136/139

[5] J. Thyssen, W. Uter, The EU Nickel Directive revisited – future steps towards better protection against nickel allergy, Contact Dermatitis, 64, 121–125

[6]] Fischer L A,Menn´e T, Johansen J D. Experimental nickel elicitation thresholds – a review focusing on occluded nickel exposure. Contact Dermatitis 2005: 52: 57–64.

[7[ Rozporządzenie Ministra gospodarki i pracy z dnia 5 lipca 2004 r. w sprawie ograniczeń, zakazów lub warunków produkcji, obrotu lub stosowania substancji niebezpiecznych i preparatów niebezpiecznych oraz zawierających je produktów. Dziennik Ustaw z 17 lipca 2006, nr 127, poz. 887, 11723-11772.

[8] Menn´e T, Rasmussen K. Regulation of nickel exposure in Denmark. Contact Dermatitis 1990: 23: 57–58.

[9] Thyssen J P, Linneberg A, Menn´e T, Nielsen N H, Johansen J D. The association between hand eczema and nickel allergy has weakened among young women in the general population following the Danish nickel regulation: results from two cross-sectional studies. Contact Dermatitis 2009: 61: 342–348.

[10] Thyssen J P, Johansen J D, Menn´e T, Nielsen N H, Linneberg A. Nickel allergy in Danish women before and after nickel regulation. N Engl JMed 2009: 360: 2259–2260.

[11] Biesterbos J, Yazar K, Lid´en C. Nickel on the Swedishmarket: follow-up ten years after entry into force of the Nickel Directive. Contact Dermatitis 2010: 63:333–339.